VREEMDE ZANGERTJES




2007: Siberische tjiftjaf

Op 7 februari fietste ik het doodlopende weggetje in naar de waterzuivering van De Bilt, er zit daar vaak een grote gele kwikstaart en ook had ik er een keer een overwinterende tjiftjaf gezien. Ik had gehoord dat er zelfs een paar tjiffen zouden zitten en in de volle zon zag ik al van tientallen meters afstand dat er aan het eind van het slootje een paar vogeltjes druk aan het fourageren waren, waaronder een wittig vogeltje. Met de kijker, mijn nieuwe Brunton 10.5x, werd direct duidelijk dat er twee gewone tjiftjaffen waren en dat het lichte vogeltje ook een tjiftjaf was -- ongetwijfeld een andere ondersoort want het kleurverschil was ontzaglijk groot. Ik ken die ondersoorten echter niet en had geen gids bij me... Ik heb zoveel mogelijk speciale details in me opgenomen: lichte oogstreep, witte buik, groen bij de vleugels en de stuit.
Gauw naar huis gefietst, gidsen bestudeerd en natuurlijk had ik te weinig details gezien, dus weer terug. Met de zon achter de wolken viel nog goed te zien dat het beestje een aantal kenmerken van de Siberische tjiftjaf had (een ondersoort), maar dat niet alles klopte. Voor de Scandinavische ondersoort klopte echter ook veel niet. Heel leuk was dat de lichte en de gewone tjiftjaffen vaak samen in het kijkerbeeld zaten, op 20 of 30 cm van elkaar af!

Ik heb de vogel als mogelijke Siberische op waarneming.nl gemeld en toen ging de zaak rollen -- niet meteen, want de volgende dag sneeuwde het. Op de 9e zag ik het beestje eerst niet, maar door een hint van iemand anders ging ik een sloot verderop kijken (Weltevreden) en ja hoor! Een fotograaf bij de oude plek was onverrichterzake vertrokken maar kwam gelukkig nog even terug, zodat ik die erbij kon halen. Zodoende zijn er heel duidelijke foto's gemaakt door Luc Hoogenstein. Maar aldoor wilde het beest geen geluid maken...
Ik kreeg het koud en ging naar huis, en direct daarna wilde het vogeltje zijn stem wel veelvuldig verheffen -- het geluid van de Siberische, zo concludeerden de aanwezigen!

Op 18 februari is het me eindelijk gelukt een piepje op te nemen. Alle geluiden onder 2000 Herz zijn weggefilterd, maar het suizen van de waterzuivering blijft goed te horen. Het vogeltje zat op 4 meter afstand want hij/zij is visueel wel heel vriendelijk naar de omstanders toe, maar auditief niet zo.
Op 19 februari had ik het rijk alleen, geen contactroepjes van vogelaars... Ik ontdekte het vogeltje bij Weltevreden, liep aldoor met de camera achter het beestje aan, maar er kwam geen geluid. Ik raakte hem/haar kwijt, hoor het roepje toch ineens 20 meter verderop en toen kwamen er twintig roepjes achter elkaar.
Vijf piepjes zijn van tamelijk dichtbij en vrij schoon te horen. Er was veel stoorgeluid van Homo nonsapiens, dat wil zeggen automobilisten, dus alles onder 2500 hertz is weggedraaid. Om te zien hoe de piepjes in de tijd verdeeld zaten laat ik een tijdsbalkje zien met bij elk groen merktekentje een piep; in de balk bovenaan staat elke 5 seconden een streepje. Helaas zaten er deze keer geen roepjes bij waar het geluid aan het eind plots omlaag gaat, dat had ik een week eerder tweemaal gehoord.



Bij de laatste roepjes zat het beest een paar bomen verderop, stak vervolgens de weg over, snoepte daar nog een enkel insectje uit de boom, zei piep en vloog toen in één ruk de 200 meter naar de ontdekplek. Daarvandaan is later gezien dat de vogel weer naar Weltevreden verkaste en aangezien 's ochtends om half 8 de eerste waarneming al was, is deze dag uit het leven van onze tjif goed vastgelegd.

Door anderen zijn intussen veel betere geluidsopnames gemaakt (kijk in de Sound gallery). Ook zijn er hele series fraaie foto's gemaakt waarvan de mooiste, naar mijn smaak dan, van opzij door Ruud Nagtegaal is gemaakt (zie de Picture gallery) en van voren ben ik vooral gek op deze van zijn broer Ton Nagtegaal, terwijl van opzij deze er ook mag zijn. Ook is bekend geworden dat het vogeltje al op 19 januari gezien en gefotografeerd is, maar de waarnemer durfde er niet iets heel speciaals van te maken...

[fotootje]
Ik ben intussen vaak naar de tjif gaan kijken. Ik heb een piep en nog een piep opgenomen (geluid onder 1500 Hz is weggedraaid; je hoort de zuivering klotsenderwijs het water van een hoop regen wegwerken). Ook heb ik wat filmpjes (1.4 Mb) gemaakt van dit drukke vogeltje -- bij het tweede en derde shot hoor je de fotocamera's van anderen tekeer gaan.

Op het videoplaatje hiernaast zie je hoe de tjif zijn of haar vleugels uitslaat tijdens het wegvliegen. Als er echter takjes in de weg zitten neemt hij/zij eerst een sprong en slaat dan de vleugels pas uit, wat je tienmaal vertraagd kunt bekijken. Bij het verzitten komt het vogeltje geheel los van de tak, ook dat zie je.

Over de determinatie is er veel discussie. Het zou kunnen dat deze vogel van ondersoort naar soort promoveert en dat wordt dan Phylloscopus tristis. Dan is er ook meteen grote kans dat de Biltse vogel weer een ondersoort daarvan wordt: Phylloscopus tristis fulvescens, de vogels die in de buurt van de Oeral wonen en die uiterlijk meer aan de Scandinavische ondersoort doen denken maar qua geluid helemaal niet. Maar ik wacht rustig af wat de CSNA (de systematici) en de CDNA (dwaalgastenbeoordelaars) van de Biltse vogel vinden.

Heel andere discussies zijn ook mogelijk. Ik heb namelijk een aantal malen te horen gekregen dat je zo'n zeldzaamheid niet zou moeten melden omdat het te veel commotie geeft. Sommige vogelaars verstoren in hun hitsigheid andere vogels, dat is een sterk argument, of willen er veel te dichtbij komen, ook een sterk argument, maar beide lijken bij deze tjif niet aan de orde. De vogel is niet schuw en er zit steeds water tussen de vogelaars en de tjiftjaf, dus echt dichtbij komen lukt niet. Het derde argument dat ik hoorde was dat er autovogelaars op af komen en dat argument had ik natuurlijk ook allang bedacht want ik heb het niet op auto's. De eerste twee dingen staan wel in de gedragsregels van zoekers naar zeldzame soorten, maar niet iedereen houdt zich daar aan. Het derde argument, van die auto's..., het zal nog wel even duren voordat dat gemeengoed is. En ik zal me, als ik weer eens iets zeldzaams zie, een paar maal op de kop krabben, denkend aan wat te doen.




2004: Hybride fitis x tjiftjaf?

Geluid (1Mb mp3) begin juni 2004 opgenomen in Groenekan, in de struiken langs het fietspad ten oosten van de A27 (waarvan ik redelijk wat herrie weggefilterd heb). Wie de vogel ontdekt heeft, weet ik niet.
Er staan acht stukjes geluid op met telkens een seconde wit ertussen, dit is een selectie uit vijf minuten geluid.
Wat zwaarder gefilterde stukjes laten horen dat het soms vrijwel helemaal fitis is, soms lijkt het vooral tjiftjaf (alhoewel een tikje vreemd), soms is het begin tjif en dan verder fitis, of het is fitis, tjif, fitis.Er staat ook een zacht sie-geluidje op, dat wijst op een fitis (een tjiftjaf doet frr). Ik heb geen enkele keer een 'wiet' of 'huwiet' gehoord.
Een schonere opname van deze vogel vind je op een site met Gooise geluiden .

[fotootje]
Ik heb de tjiftis niet goed genoeg kunnen zien. Het plaatje hiernaast van het naar rechts kijkende vogeltje is niet van hoge kwaliteit... Het leek me dat de wenkbrauwstreep meer fitis is, de pootjes en snavel leken me eerder donker dan licht (dus eerder tjif). De buik en borst waren heel licht, terwijl de keel juist wat gelig grijs was, maar dat zegt dacht ik allemaal weinig. Eerlijk gezegd weet ik niet hoe fitissen of tjiftjaffen er tot in details uitzien in juni... De handpenprojectie heb ik niet kunnen zien.
Deze vogel moet misschien een 'tjiftis' genoemd worden. Grappig is dat dit jaar bij Amsterdam een omgekeerd geval gehoord en fraai gefotografeerd is, een 'fitjaf' dus. Er is wat discussie of zo'n beest nou een hybride is of gewoon een fitis of tjiftjaf met goede imitatiekwaliteiten. De Groenekanse vogel lijkt me dan eerder een fitis dan een tjiftjaf.

In 2005 zat hij er weer even

Op 4 april 2005 herontdekte ik de vogel op dezelfde plek, zo'n klein vogeltje weet dus helemaal uit Spanje ofzo dezelfde bomen terug te vinden. Hij was helaas al gauw definitief verdwenen. Ik vond de zang nogal fitissig, maar anderen hoorden wel de variaties zoals in 2004. Ook is het beest beter bekeken, ik citeer hierover Hans Russer:
"De vogel begint meestal met een enigszins stotterende Tjiftjaf-zang en eindigt met de Fitis-riedel. Soms zingt de vogel ook alleen als Tjiftjaf of doet vrij zuiver en idem als Fitis. De mengzang kan op sommige momenten enigszins op de zang van Iberische Tjiftjaf lijken, maar de vogel mist toch echt de uiterlijke kenmerken voor deze soort. De vogel ziet er ongeveer uit zoals Weia hem beschreef en dan vooral de vrij lange, geelachtige wenkbrauwstreep en de lichtgele keel en borst. Deze 2 kenmerken wijzen inderdaad op Fitis. Maar wat ik anders heb waargenomen, zijn handpenprojectie en de pootkleur. De handpenprojectie kwam volgens mij uit op zo'n 60% van de tertials, wat vrij kort is en wat meer in de richting van de Tjiftjaf gaat en in ieder geval te kort is voor Fitis. De pootkleur was op tibia en tarsus vleeskleurig en op de tenen lichtroze met een gele zweem, dus niet echt donker. De kleur van tibia en tarsus zaten m.i. een beetje tussen die van Tjiftjaf en Fitis in, maar de tenen wezen op Fitis-genen. De bovendelen hadden een tint die mij toch meer aan Tjiftjaf dan aan Fitis deden denken. Als je de vogel van de voorzijde bekeek leek het vooral een Fitis en als je de vogel van achteren zag, had hij meer van een Tjiftjaf. Dus alles bij elkaar denk ik dat op basis van zang en verenkleed gesteld kan worden, dat we hier waarschijnlijk te maken hebben met een hybride Fitis x Tjiftjaf."


In 2007 weer eentje!

Een paar bomen noordelijker dan in 2005 hoorde ik in april 2007 een stamelaar die van stamelen overging in fitis. Het uiterlijk was perfect fitis.

Op 22 april hoorde ik het vogeltje weer en bleek perfect tjiftjafgeluid via een stotter over te kunnen gaan in perfecte fitiszang. Nazaat van de vorige?

Weer een paar dagen later ben ik een paar keer even langs gefietst. Het geluid was aldoor tjiftjafachtig, meestal kort, slechts eenmaal overgaand in fitis. Ook hoorde ik eindelijk roepjes: tjiftjaf eerder dan fitis.

Op 29 april vloog de vogel 50m heen en weer om op twee verschillende zangplekken te zingen. Ik heb het beestje drie keer heen en weer zien vliegen, dus zes vluchten. In de noordelijke boom deed hij vrijwel uitsluitend fitisachtige geluiden en op de zuidelijke plek uitsluitend tjiftjafachtige geluiden! Nog iets zuidelijker zingt een gewone tjiftjaf, dus het lijkt dat hij zich daarnaar richt. Waardoor ik me weer ga afvragen hoe het bij gewone vogels zit, stellen die ook hun zang steeds een beetje bij, al naar gelang wat de buren kwelen?
Het fitisachtige was niet perfect deze keer. Nogal wat keren tjiftjif-fitisachtig-tjif.

Half juni zat ie er nog steeds. Nu was zowel het tjiftjafachtige als het fitisachtige nogal incompleet, er zaten groenlingachtige trillers tussendoor en bovendien deed de vogel malle roepjes. Zoals een tjiftjaf onregelmatig frrr frrr frrr doet deed deze onregelmatig hees huh hieh hieh huh huh hieh. Met de huh lager dan de hieh.




2004: tjudutjiftjaf

Geluid (0.1Mb mp3) opgenomen in Voordorp, een wijk in het noordoosten van Utrecht. Een tjiftjaf die overduidelijk een drietelsmaat zingt, met nog een trioolfiguur erin ook. Als je regelmatig enelu-tweejulu-driejulu doet dan zingt deze tjiftjaf op de ene, twee en drie. Er blijkt honderd meter verderop nog een tjiftjaf te zitten die deze stijl hanteert, alle anderen zingen 'normaal'.
Het plaatje laat als grafiekje de laaste drie strofen van de zang zien. De middelste strofe is nogal netjes in drie gelijke delen gedeeld en de eerste noot daarvan in triolen.
[grafiekje van vogelzang]






Weia Reinboud (atalanta (apenstaartje) at-A-lanta (punt) nl) (Zie ook mijn indexpagina, als die nog niet open is.)